Bộ Xếp Hạng Sức Mạnh Tương Đối

Dù tên gần giống nhau, chúng đo hai thứ hoàn toàn khác. Sức mạnh tương đối (RS) so sánh hiệu suất một cổ phiếu với chỉ số tham chiếu (như VN-Index) - nói về cổ phiếu hoạt động thế nào so với thị trường. RSI (Chỉ số sức mạnh tương đối) là dao động kế động lượng đo động lượng giá của chính cổ phiếu bằng cách so sánh mức tăng gần đây với mức giảm gần đây, dao động từ 0-100. RS mang tính so sánh (cổ phiếu với thị trường), còn RSI mang tính nội tại (cổ phiếu với chính nó).

Với phần lớn nhà đầu tư, cập nhật RS hàng tuần là đủ. RS là chỉ báo trung hạn, và thay đổi hàng ngày thường là nhiễu. Rà soát hàng tuần cho phép theo dõi xu hướng mà không phản ứng thái quá với dao động ngắn hạn. Nếu bạn giao dịch chủ động hơn, có thể kiểm tra hai lần mỗi tuần. Hàng tháng là mức tối thiểu để phân tích có ý nghĩa. Tránh kiểm tra hàng ngày vì có thể dẫn đến giao dịch quá mức.

Top 10% (decile) là điểm khởi đầu tốt, nhưng không phải quy tắc tuyệt đối. Nghiên cứu cho thấy top 20% cũng hoạt động tốt. Cân nhắc: (1) Tập hợp nhỏ (VN30) - top 20% cho bạn 6 mã, ít đa dạng, (2) Tập hợp lớn (VNAllShare) - top 10% vẫn cho nhiều mã, (3) Các yếu tố khác cũng quan trọng - kết hợp RS với mô hình kỹ thuật, cơ bản hoặc phân tích ngành. Các hạng cao nhất cũng có thể đã quá đà.

Có! Đây là khái niệm quan trọng. Nếu một cổ phiếu giảm 5% trong khi VN-Index giảm 15%, cổ phiếu có sức mạnh tương đối dương (+10% tương đối). Nó vượt trội bằng cách giảm ít hơn. Trong thị trường giảm, các cổ phiếu RS tốt nhất có thể là những mã giảm ít nhất. Đây là lý do RS quan trọng - nó nhận diện cổ phiếu dẫn dắt trong mọi điều kiện thị trường, không chỉ thị trường tăng.

Với phần lớn mục đích, VN-Index hoặc VN30 đều phù hợp. VN30 thích hợp khi so sánh cổ phiếu vốn hóa lớn. VN-Index tốt hơn cho tập hợp rộng gồm cả vốn hóa vừa và nhỏ, vì là chỉ số đại diện hơn cho toàn thị trường HOSE. Cho phân tích theo ngành, dùng các chỉ số ngành thuộc bộ VNAllShare (VNFIN, VNIT, VNREAL...). Tính nhất quán quan trọng - luôn so sánh với cùng một chỉ số tham chiếu.

Một số cách: (1) Loại cổ phiếu chưa đủ 12 tháng lịch sử khỏi xếp hạng - thận trọng nhất, (2) Dùng lịch sử có sẵn (ví dụ RS 6 tháng cho mã chỉ có 6 tháng dữ liệu) nhưng đánh dấu riêng, (3) Tính RS cho giai đoạn có sẵn và chỉ so sánh trong nhóm cổ phiếu mới niêm yết. Tại Việt Nam, vấn đề này khá phổ biến do nhiều mã mới lên sàn và nhiều mã trên UPCoM; nhìn chung an toàn nhất là yêu cầu tối thiểu 6 tháng lịch sử trước khi đưa vào xếp hạng để tránh méo do hưng phấn IPO.

Chiến lược RS dựa trên động lượng - mua mã thắng và tránh mã thua. Tại các điểm đảo chiều: (1) Mã thắng trước đó có thể đã quá đà và đến lúc điều chỉnh, (2) Mã thua trước đó (bị bán tháo) thường dẫn dắt nhịp hồi vì bị định giá thấp, (3) Tính 'nhìn lại' của RS nghĩa là xếp hạng phản ánh quá khứ, không phải tương lai. Nhịp hồi chữ V đặc biệt nguy hiểm - năm 2009, tháng 3/2020, và tại Việt Nam là nhịp hồi sau khủng hoảng cuối 2022 đều chứng kiến sụp đổ động lượng khi cổ phiếu RS cao tụt lại mạnh.

Các cách đặt trọng số phổ biến: (1) Kiểu IBD: 40% kỳ gần (3T), 20% mỗi kỳ 6T, 9T, 12T - nhấn mạnh động lượng gần đây, (2) Trọng số đều: 25% mỗi kỳ 1T, 3T, 6T, 12T - cách cân bằng, (3) Tùy chiến lược: Nhiều trọng số hơn cho kỳ gần khi giao dịch ngắn hạn, nhiều hơn cho kỳ dài khi đầu tư vị thế. Tại Việt Nam, một số người dùng đặt trọng số cao hơn cho kỳ 3-6 tháng do đặc tính thiên động lượng của thị trường. Hãy kiểm thử các trọng số khác nhau trên dữ liệu lịch sử cho chiến lược của bạn.

Đột biến RS có thể đến từ: (1) Bất ngờ lợi nhuận - kết quả mạnh khiến giá tăng vọt, (2) Công bố sự kiện doanh nghiệp - mua lại cổ phiếu, cổ tức đặc biệt, (3) Biến động toàn ngành - nếu ngành tăng mạnh trong khi cổ phiếu dẫn dắt ngành, (4) Lực mua lớn của tổ chức hoặc khối ngoại - giao dịch thỏa thuận lớn nâng giá, (5) Tin được thêm vào chỉ số (VN30, VNDIAMOND). Không phải mọi đột biến đều cho thấy sức mạnh bền vững. Hãy đánh giá xem chất xúc tác là một lần hay cho thấy cải thiện nền tảng liên tục.

Tính cả hai: (1) RS thị trường = (Lợi nhuận cổ phiếu - Lợi nhuận chỉ số thị trường) trong kỳ, (2) RS ngành = (Lợi nhuận cổ phiếu - Lợi nhuận chỉ số ngành) trong kỳ. Diễn giải: Một cổ phiếu có RS thị trường +15% và RS ngành +5% đang vượt trội thị trường đáng kể, nhưng chỉ vượt trội khiêm tốn so với các mã cùng ngành. Phần +10% (15% - 5%) là do sức mạnh ngành, không phải yếu tố riêng của cổ phiếu. Lý tưởng là bạn muốn RS dương ở cả hai chiều.

Đông đúc yếu tố xảy ra khi quá nhiều vốn theo đuổi cùng các cổ phiếu động lượng/RS. Tác động: (1) Cổ phiếu RS cao bị định giá quá cao do lực mua đông đúc đẩy giá lên, (2) Khi các vị thế đông đúc bị giải tỏa, cổ phiếu RS cao cùng sụp đổ, (3) Lợi nhuận giảm dần khi cạnh tranh chênh lệch giá tăng. Dấu hiệu đông đúc: độ phân tán thấp bất thường trong các mã RS cao, tương quan cao giữa các vị thế động lượng, dòng tiền chảy nhanh vào các quỹ/chiến lược động lượng. Tại Việt Nam số quỹ động lượng còn ít nhưng dòng tiền cá nhân tập trung vào nhóm 'hot' cũng tạo rủi ro tương tự. Giảm thiểu: theo dõi dòng tiền yếu tố, duy trì đa dạng hóa, triển khai bảo vệ trước sụp đổ.

Nghiên cứu trên thị trường mới nổi/cận biên gợi ý: (1) Kỳ nhìn lại 6-12 tháng nắm động lượng bền vững tốt nhất, (2) Kỳ rất ngắn (1 tháng) nắm nhiễu và đảo chiều, (3) Kỳ rất dài (trên 12 tháng) chậm thích ứng. Với thị trường Việt Nam: kỳ 6 tháng thường cho sức dự báo tốt cho lợi nhuận 1-3 tháng kế tiếp. Tuy nhiên kỳ tối ưu thay đổi theo vốn hóa - cổ phiếu nhỏ có thể hợp với kỳ ngắn hơn (3-6 tháng) do chu kỳ động lượng nhanh hơn. Khuyến nghị: 6 tháng làm chính, xác thực với 3 tháng và 12 tháng. Lưu ý lịch sử dữ liệu ngắn của thị trường cận biên hạn chế độ tin cậy của kết luận.

Trong giai đoạn biến động cao: (1) Rút ngắn kỳ nhìn lại RS - hiệu suất gần đây liên quan hơn khi thị trường biến động nhanh, (2) Siết ngưỡng lựa chọn - yêu cầu top 10% thay vì top 20%, (3) Thêm điều chỉnh biến động - RS điều chỉnh rủi ro = Điểm RS / Biến động, (4) Giảm tỷ trọng qua điều chỉnh theo biến động, (5) Cân nhắc thêm bộ lọc xu hướng - chỉ giữ chiến lược RS khi xu hướng thị trường dương (VN-Index > MA 200). Việt Nam không có VIX nên dùng biến động thực tế của VN-Index. Phân tích lịch sử cho thấy sụt giảm của chiến lược RS tập trung trong giai đoạn biến động cao; các điều chỉnh này có thể giảm bớt.

Các cách giảm thiểu: (1) Dùng nhà cung cấp dữ liệu chuyên nghiệp (FiinPro, Bloomberg) có chứa chứng khoán đã hủy niêm yết (tốn kém), (2) Tự tổng hợp dữ liệu cổ phiếu đã hủy niêm yết từ lưu trữ của HOSE/HNX, (3) Áp dụng hệ số điều chỉnh thiên lệch sống sót (giảm ~1-2% lợi nhuận hàng năm), (4) Tập trung vào tập hợp vốn hóa lớn nơi hủy niêm yết hiếm, (5) Dùng kiểm thử tiến trên dữ liệu thực thay vì chỉ kiểm thử lịch sử. Trên thực tế, hãy thừa nhận thiên lệch trong phân tích và thận trọng trong kỳ vọng lợi nhuận. Mọi kiểm thử trên dữ liệu Việt Nam mà không có cổ phiếu đã hủy niêm yết đều thổi phồng lợi nhuận.

Triển khai RS đa thị trường: (1) Yếu tố tiền tệ - quyết định phòng hộ hay đưa tiền tệ vào tính RS, (2) Giờ giao dịch - thời gian khác nhau ảnh hưởng thực thi tái cân bằng, (3) Chuẩn hóa dữ liệu - sự kiện doanh nghiệp, ngày nghỉ, chia tách xử lý khác nhau, (4) Chỉ số tham chiếu địa phương - dùng chỉ số từng nước cho RS nội địa, chỉ số toàn cầu cho so sánh xuyên quốc gia, (5) Khác biệt thanh khoản - điều chỉnh quy tắc phân bổ theo từng thị trường, (6) Tác động thuế - cách đánh thuế lãi vốn khác nhau ảnh hưởng lợi nhuận ròng (lưu ý Việt Nam thu thuế phẳng 0,1% trên giá trị bán, không đánh thuế lãi vốn theo thời gian nắm giữ), (7) Cấu trúc tương quan - động lượng xuyên thị trường có thể khác động lượng đơn thị trường. Hãy bắt đầu mở rộng sang thị trường phát triển (Mỹ, châu Âu) trước thị trường mới nổi.